Texti sýningarstjóra

Rím
Verk Ásmundar Sveinssonar og listamanna samtímans
Listasafni Reykjavíkur – Ásmundarsafni
2009 - 2010

Rím
Tíðarandi og tækni hafa áhrif á viðfangsefni og vinnuaðferðir listamanna ekki síður en annarra sem greina og setja fram hugmyndir og kenningar um samtíma sinn og sögulegar forsendur. Ásmundi Sveinssyni (1893 – 1982) var ljóst að listin væri síbreytileg og að ólíkir tímar mótuðu viðhorf og vinnu listamanna. Sú hugmynd að listin þyrfti að eiga í síendurnýjuðu samtali við umhverfi sitt var honum ofarlega í huga. Á sýningunni Rím eru valin verk Ásmundar ásamt verkum listamanna samtímans þar sem greina má sameiginleg viðfangsefni sem tími og tíðarandi fara ólíkum höndum um. 

Verk Ásmundar Sveinssonar birta myndefni sem annars vegar eru sprottin úr íslenskum menningararfi og náttúru og hins vegar af áhuga hans á tækni og vísindum. Þau einkennast af frásagnarlist enda ólst Ásmundur upp í jarðvegi íslenskrar sveitamenningar þar sem bókmenntir og orðsins list voru í hávegum höfð. Ásmundur steig sín fyrstu skref í myndlistinni nánast samtímis því að módernismi 20. aldar festi sig í sessi og er hann mótaður af þeim formrænu byltingum sem þá áttu sér stað. Rætur hans í frásagnarlistinni og tengslin við náttúruna einkenndu þó ætíð verk hans og tvinnuðust saman við glímu hans við form og efni. Viðfangsefni Ásmundar eru hluti af íslenskum menningararfi mótuð af samtíð hans og persónu.

Við upphaf 21. aldar er íslensk myndlist mótuð af hnattrænum áhrifum vestrænnar menningar. Hún er hluti af heimi samtímalistar þar sem viðfangsefni, form og tækni eiga sér samhljóm um allan heim og staðbundin einkenni verka eru hverfandi. Helst má greina slík einkenni í verkum sem fjalla um menningararf ákveðinna svæða þó form og útfærsla beri einkenni alþjóðlegra listastefna. Á þessari sýningu eru verk samtímalistamanna þar sem greina má slík viðfangsefni og ríma við verk Ásmundar Sveinssonar, mótuð af tíðaranda og tækni ólíkra tíma.

Sköpun, myndgerð sem móðir eða með tilvísun í gróður og grósku jarðarinnar er hefðbundið viðfangsefni listamanna á öllum tímum og ólíkum stöðum veraldarinnar. Um sköpunarþemað í myndlist Ásmundar vitna verk eins og Móðir jörð (1934), Fæðing (1949), Tröllamóðir (1948) og Eikin (1946). Þetta þema er einnig sýnilegt í verkum þeirra Eirúnar Sigurðardóttur og Kristínar Gunnlaugsdóttur en báðar birta þær mynd móðurinnar og kanna tengsl hennar við börn og barnsburð. Kristín birtir mynd móður sem er ekki aðeins nærandi heldur einnig sú sem vísar veginn og sýnir þannig hlutverk móðurinnar í samtímasamhengi þar sem móðirin hefur vitsmunalegt hlutverk. Verk Eirúnar er öllu líkamlegra og fer inn á svið sem ekki var mikið fjallað um á tímum Ásmundar. Hún fjallar um það hlutverk konunnar að bera barn og líkamlega upplifun hennar af fæðingunni sjálfri. Mynd móðurinnar verður þannig jarðbundin ólíkt upphafinni mynd Ásmundar í Móðir jörð þar sem móðirin er táknmynd jarðarinnar sem nærir mannkynið. Verk Guðrúnar Veru Hjartardóttur birta mynd grósku og vaxtar og beina sjónum að tengslum manns og náttúru eins og verk Ásmundar Gróður jarðar (1945) og Eikin. Tengsl manns og náttúru voru Ásmundi hugleikin og er önnur birtingarmynd þess verkið Veðurspámaðurinn (1939) þar sem tengsl mannsins við jörðina og landið eru sýnileg í sterklegum líkama bóndans sem gáir til veðurs. Pétur Örn Friðriksson nálgast veðrið í verkinu Veðurmynd (1994) með kaldhæðinni fjarlægð þess sem tekur við skilaboðum um veðurfar á sjónvarpskjá og upplifir veður og vinda sem fjarlægar upplýsingar.

Á fjórða áratug síðustu aldar var vinnandi fólk áberandi í verkum Ásmundar og eru mörg hans þekktustu verka, eins og Vatnsberinn (1937), frá þeim tíma. Þessi verk eru efnismikil og birta sterklegt fólk sem fæst við jarðbundin störf og má lesa líkamlegan og andlegan styrk úr líkamsburðum þess. Verk Birgis Snæbjörns Birgissonar Ljóshærðar starfsstéttir (2004 - 9) birtir ekki aðeins ólíkt viðhorf til vinnunnar og stöðu hinna vinnandi stétta heldur einnig aftöðu til vinnu listamannsins sem er frábrugðin hugmyndum Ásmundar og samtímamanna hans. Birgir Snæbjörn byggir verk sitt á fjöldaframleiddum postulínsstyttum og er hönd listamannsins sjálfs nánast ósýnileg í verkinu en handverkið og vinnan með leirinn voru Ásmundi hins vegar mikilvægur hluti sköpunarinnar. Í þessu endurspeglast ólík viðhorf tveggja tíma þar sem sköpunarferlið hefur tekið miklum breytingum. Nú er hönd listamannsins ekki lengur nauðsynleg til að hlutgera hugmyndir listamanna.  

Íslenskur sagnaarfur var Ásmundi uppspretta hugmynda allan hans starfsaldur og hefur einnig verið hugleikinn listamönnum samtímans. Nálgun samtímalistamanna felur gjarnan í sér afhelgun sagnahetjunnar. Þetta á við í verki Finns Arnars Arnarsonar Íslenskir víkingar (2009) þar sem hann birtir myndir af samtímamönnum sem bregða sér í hlutverk fornsagnahetja. Í verkinu telur hann upp skakkaföllin sem þessir menn hafa orðið fyrir í lífi sínu og um leið fjarlægjast þeir hetjur sagnanna sem háðu mikla bardaga. Verk Ásmundar frá 1928, Dauði Grettis og Víkingurinn, vitna hins vegar um mikla upphafningu hetjunnar en þar er einnig augljós hefðbundin glíma listamannsins við klassísk form mannslíkamans.

Íslenskur þjóðsagnaarfur og þjóðtrú birtist í frásagnarkenndum verkum Ásmundar á borð við Tröllkonuna, Í tröllahöndum og Móðir mín í kví kví sem öll voru unnin á 5. áratugnum. Þar vitnar hann í þjóðsögur sem voru inngrónar í hugarheim Íslendinga og áttu sér djúpar rætur í íslenskri þjóðtrú. Verk þeirra samtímalistamanna sem hér takast á við þjóðtrú og þjóðsögur vísa ekki í ákveðnar sögur heldur til vitundar um sagnir, vætti og forlagatrú. Ólöf Nordal hefur fengist við margar hliðar íslenskrar sagnahefðar og þjóðtrúar en verk hennar Íslenskt dýrasafn (2003) vísar til þeirrar trúar að fæðing vanskapaðra dýra spái fyrir um óáran eða náttúruhamfarir. Steingrímur Eyfjörð hefur einnig notað íslenskan sagnaheim í mörgum verka sinna. Í verkinu Bein í skriðu (2005) er samsafn trölla sem öll sækja óreglulegt form sitt í hraun og kletta. Verkið er yfirfært á samtímann með umferðarskilti sem gefur til kynna hættu á skriðuföllum eða óróa í landinu sem jafnvel kann að stafa af fyrirgangi vætta.  

Á sjötta áratugnum urðu straumhvörf í list Ásmundar þegar hann uppgötvaði járnið. Þá tók hann að sjóða saman málma og aðra hluti sem hann safnaði og notaði lítt eða ekkert breytta. Við þetta vék hlutveruleikinn til hliðar og vægi rýmis í verkunum varð æ meira. Glíma samtímalistamanna við rými er ekki lengur einskorðuð við innra rými hefðbundinna höggmynda eða málverka heldur hefur í mörgum tilfellum færst yfir á sýningarýmið þannig að áhorfandinn gengur inn í listaverkið og verður hluti af því. Davíð Örn Halldórsson vinnur myndverk sem renna af fleti málverka og taka yfir rýmið. Formheimur Davíðs er samruni óhlutbundinna forma og frásagnarkennds fantasíuheims.

Eitt af sköpunarverkum Ásmundar er safnhúsið, Kúluhúsið, þar sem hann bjó og starfaði frá 1943. Form og rými hússins eru enn frumleg og ögrandi arkitektúr í íslensku samhengi. Hann nýtti kúluna sem vinnustofu en rýmið hefur afar sérstæðan hljómburð. Verk Söru Riel, Eyra (2008), er tvinnað inn í rými kúlunnar og undirstrikar bæði form hennar og einstakan hljómburð. Ásmundur myndgerði hlóð í verkinu Tónar hafsins frá (1950) en þar tekst hann á við táknheim myndlistarinnar og myndgerir hljóð hafsins í nánast abstrakt kvenmynd þar sem ölduform og strengir kalla fram hugmynd um hljóð.    

Undir lok starfsævi sinnar tók Ásmundur að höggva í náttúrugrjót. Þannig hélt hann áfram að vinna verk með eigin höndum en valdi sér viðráðanlegan efnivið. Ásmundur notaði mjúkan stein og vann í hann lágstemmd tilbrigði við náttúrulegt form steinsins. Hrafnkell Sigurðsson notar áþekka steina í verki sínu Málað landslag frá 1996. Hann lætur vinna steinana tæknilega þannig að litur þeirra breytist og minnir á málmgrýti. Þessi umbreyting er hluti af skoðun hans á sambandi manns og náttúru. En í mörgum verka hans má greina það viðhorf samtímans að tilvist mannsins umbreyti og ógni náttúrunni. Samtímamenn Ásmundar dáðust að þekkingu mannsins og getu hans til að temja öfl náttúrunnar sér til framdráttar. Samtíminn hefur sett spurningarmerki við þessa aðdáun þar sem náttúrunni er nú álitin stafa mikil hætta af athöfnum manna.

Ásmundarsafn er helgað list Ásmundar Sveinssonar en samtal verka hans við verk listamanna samtímans endurnýjar innihald þeirra og dýpkar samtal þeirra við umhverfi sitt. Þótt verkin á sýningunni séu mótuð af ólíkum tíðaranda og tæknilegum möguleikum eiga þau sér innra rím sem sækir í sameiginlegan brunn þar sem uppspretta nýrra hugmynda virðist óþrjótandi.

Ólöf K. Sigurðardóttir og Sigríður Melrós Ólafsdóttir sýningarstjórar