Erró eða portrettmyndin sem endurómun. Eftir Danielle Kvaran.
An upcoming exhibition
Danielle Kvaran
„Grundvöllur málaralistarinnar hefur alltaf verið að nota línur til þess að koma til skila útlínum af skugga manneskju.“
Þannig komst Plíníus gamli (1. öld e. Kr.) að orði í 35. kafla Náttúrusögu sinnar. Með því tengir hann tilurð sjónlista við fyrstu portrettmyndina og styðst við ákveðna þjóðsögn. Kvöld eitt fékk dóttir leirkerasmiðsins Butadess kærasta sinn í heimsókn, en hann var að leggja upp í langferð. Hana langaði að eiga eitthvað nærtækt til minningar um hann. Hún tók kolamola og teiknaði útlínur unga mannsins sem lampaljós varpaði á vegg.
Þessi saga sýnir vel hvað það var sem gerði portrettmyndina svona mikilvæga í vestrænni siðmenningu, semsé möguleikarnir að líkja eftir og geyma minningar um ákveðnar persónur og vinna gegn gleymskunni. Portrettmyndin kemur við sögu mjög víða í listasögunni í alls kyns birtingarformum, allt frá skúlptúrum til ljósmynda, myndbanda og málverka, enda þótt ekki hafi alltaf verið hirt um nákvæmar eftirlíkingar. Portrettmyndir af einstaklingum, af tveim persónum saman, portrettmyndir af hjónum, fjölskyldum, hópmyndir, viðhafnarmyndir, einkamyndir, líkinga- og táknrænar myndir, mannamyndaskreytingar, afbakaðar myndir, raunsæjar myndir, sálfræðilegar myndir, skopstælingar, fantasíur, sjálfsmyndir. Þessi upptalning er vísvitandi ekki tæmandi en samt gefur hún hugmynd um hvað hin listræna fjölbreytni er mikil á þessu sviði.
Árið 1984 sagði Erró í viðtali: „Í næstum öllum málverkum mínum er saga einhvers, saga persónu, hlutar eða vélar.“1
Og rétt er það, í því mikla samsafni af mannverum sem sýndar eru í verkum listamannsins er umtalsverður hluti portrettmyndir. Á mótunarárum hans voru þær í mismunandi stíltegundum og unnar með ýmis konar tækni. Hann lagði síðan portrettmyndir til hliðar fram til ársins 1959 þegar hann tók til við að bræða saman áhrif frá dadaisma, súrrealisma og popp-list og byrjaði að mála klippimyndir, ýmist með því að gera málaða eftirmynd af ljósmynd fyrir ljósmynd, en oftar þó með því að gera fyrst klippimynd og mála svo eftir henni.2 Erró sótti myndefni sitt í tímarit og aðra fjölmiðla og hóf að endurvinna myndir af rauverulegu fólki eða ímynduðum persónum, frægu fólki eða óþekktu og setti myndirnar í nýtt samhengi, oft fantasíur sem byggja á samspili atriða sem eru ósamstæð og eiga ekki sameiginlegan bakgrunn og uppruna, hvorki í rými eða tíma. Í kvikmyndunum er áþekk samsetningaraðferð, fyrst eru portrettmyndir teknaar með kvikmyndavélinni og síðan skeytt saman röð af andlitum alþjóðlegra listamanna í Grimaces (Grettur, 1964-1967) eða þá, að saman er sett runa af kvikmynduðum úrklippumyndum eins og í Stars (Stjörnur, 1966–1967).
Þessi afmælissýning í Hafnarhúsinu er haldin í tilefni þess að tuttugu ár eru liðin frá því að Erró gaf Reykjavíkurborg mikilvægt safn verka sinna og skjala. Á þessari sýningu gefur að líta meðal annars nokkrar af þessum portrettmyndum sem eru „myndir af myndum“. Annars eru verkin á sýningunni (kvikmyndir, málverk, afþrykk, klippimyndir, emaleruð verk) unnin á árunum 1963 til 2007. Þau koma annars vegar úr Errósafni Listasafns Reykjavíkur og hins vegar frá listamanninum sjálfum. Flest þeirra snúast um einstaklinga sem hafa verið til í raunveruleikanum.3 Þannig eru margar myndasyrpur í aðalrými safnsins sem tengjast fimm heildartemum: stjórnmálum, myndlist, bókmenntum, tónlist og vísindum. Auk þess er lögð sérstök áhersla á fimm málverkasyrpur, þær fá hver sinn salinn í safninu, þetta eru syrpurnar Les Monstres (Skrímslin), Les Lettres d’amour japonaises (Japönsk ástarbréf), Les Cosmonautes (Geimfararnir), Les Nord-Africaines (Norður-afrísku stúlkurnar) og Les Poupées (Brúðurnar). Þrjár kvikmyndir eftir Erró fullkomna síðan þetta yfirlit yfir portrettmyndagerð hans, myndirnar Mary Monster (Mary skrímsli), Stars (Stjörnur) og Faces (Andlit).
Í myndunum á þessari sýningu opinberast hvað Erró innleiddi mikið frjálsræði í gerð portrettmynda. Í verkum hans er ómögulegt að flokka portrettmyndir niður og draga þær í dilka. Það reynist erfitt að skilgreina þær samkvæmt þeim venjubundnu aðferðum sem notaðar eru í lýsingum á portrettum hefðarinnar. Þannig passar það engan veginn að tala um tvöfalt portrett til þess að lýsa myndum þar sem önnur persónan í myndinni er notuð sem líking eða myndlíking við aðalmyndefnið. Sömuleiðis nægir það engan veginn að tala bara um „hópmynd“ þegar gera á grein fyrir safnmyndum eins og „scapes“-myndunum (víðáttumyndum) þar sem ýmiskonar persónum, sem í þokkabók eru löngu látnar, er raðað saman. Hvernig er til dæmis hægt að skilgreina þessi málverk af rithöfundum þar sem ýmsum myndum er raðað kringum aðalpersónuna sem sýnd er á mismunandi æviskeiðum. Auk þess er ljósmyndum af ættingjum bætt inn í, þess utan eru tengingar við þjóðfélagslegt og sögulegt samhengi og það sem höfundurinn hefur gert. Allt þetta minnir í raun á aðferðir í ævisögum rithöfunda. Hvernig ætti að flokka þessar sérstöku portrettmyndir til dæmis af geimförunum, þar sem raunverulegar persónur eru sýndar í algjörlega uppdiktuðum kringumstæðum. Eða þá þessi portrett af brúðum, manngerðar myndir af hinu mannlega, tómar skeljar sem eru samt holdgervingar fagurfræðilegra fyrirmynda og hátternis en listamaðurinn finnur í þeim ýmsa þræði úr sögu sem er skálduð og tengist persónum sem eru ýmist með á myndinni eða ekki.
Mannlýsingar Errós sprengja ramma allra skilgreininga og uppröðunar. Þær eru mismunandi stórar, ólíkar að myndskrift, tóni og byggingu, þær gera ýmist að upphefja persónu fyrirmyndarinnar eða gagnrýna, ellegar nálgast þær viðfangsefnið á hlutlausan hátt, nánast eins og heimildarmyndir, stundum hins vegar með pólitískari hætti og beita þá íróníu, skopstælingu, satíru og myndskáldskap. Portrettmyndirnar geta ýmist verið byggðar á tveimur, þremur, fjórum aðalmyndum eða myndbrotum eða miklu fleiri og þessar myndir geta verið í sama stíl eða alls ekki. En þær eiga það sameiginlegt, að endurskrifa sögur, bæði einstaklinga og samfélagslegar sögur, með því að nota myndir sem eru þegar til en setja þær í nýtt samhengi. Ennfremur, að taka sér stöðu á landamærum skáldskapar og raunveruleika og koma af stað samspili þeirra með samsetningum og klippitækni sem virkjar ímyndunaraflið og frásagnarlistina. Hversu flóknar sem þessar myndir kunna að vera að formi, þá er ómögulegt fyrir áhorfandann að skoða þær á óvirkan hátt. Áhorfandinn verður að búa til sína eigin sjónrænu leið gegnum myndirnar með því að styðjast við minni sitt og hugarflug og túlka þær þannig á sinn persónulega máta. Hans hlutverk er að loka sviga sem málarinn opnaði.
***
1 Jean-Jacques Lebel, „Erró dans la tempête“, Erró 1974-1986, Catalogue géneral, Fernand Hazan, París, 1986, bls. 7.
2 Nokkrar portrettmyndir eru til frá árunum 1961 til 1963, sem eru nokkurs konar millistigsmyndir, gerðar eftir ljósmynduðum prófílum sem listamaðurinn fyllti af expressjónískum manngervingum, dæmigerðum fyrir málaralist hans á þessum árum.
3 Portrett af uppdiktuðum persónum úr teiknimyndum (Mikki mús, Silver Surfer, Rauða Sonja … ) eru ekki tekin með í þessari sýningu.
(Sigurður Pálsson þýddi)
Prentað af vef Listasafns Reykjavíkur, www.listasafnreykjavikur.is þann 21.41.2012