Unnar Örn

Í safni ófullkomleikans: 1939-2010 / In the Collection of Imperfection: 1939-2010
Listasafn Reykjavíkur / Listahátíð í Reykjavík
 
Þeir eru ekki margir sem koma fjölbreytni til varnar hér á landi. Þegar samfélagið var nánast allt komið á sömu hringekju peningaaflanna var Unnar Örn með hugann við aðrar áherslur, önnur gildi, önnur kerfi. Á sýningum hans mátti taka þátt í ófyrirséðu ferli, fylgjast með uppsöfnun og niðurbroti eða rýna á bak við tjöldin og koma auga á það sem manni hefði annars yfirsést. Enn í dag er hann með hugann við aðra valkosti en þá sem blasa við og leggur nú áherslu á gildi og inntak hins ófullkomna.
 
Listasafn Reykjavíkur hefur boðið Unnari Erni að sýna í Hafnarhúsinu og af því tilefni beinir hann sjónum sínum að stofnuninni sem slíkri í víðu samhengi en innviðum hennar einnig. Hvernig er menning samfélags skrásett, varðveitt og notuð til að endurspegla sjálfsmynd borgaranna og sögu þeirra? Unnar Örn grúskar í söfnum Reykjavíkurborgar sem geyma ýmist minjar, myndlist, byggingarlist, ljósmyndir, bækur eða skjöl. Þar leynast munir sem eru mörgum kunnir, sjálfur menningararfurinn, en söfnin varðveita þó langtum meira magn en almennt er til sýnis. Meirihluti gripa í fórum þeirra hefur aldrei komið fyrir sjónir almennings. Í rannsókn sinni leggur Unnar Örn sérstaka áherslu á muni sem tengjast sögu einstaklingsins. Sögu fólks sem viðaði að sér, skrásetti, skapaði og skildi eftir sig minningar sem rötuðu inn á söfnin og eru varðveittar þar. Gildi slíkra safna var ljóst þeim einstaklingum sem að þeim stóðu á sínum tíma en kann að vera okkur óljóst í dag.

Skemmst er að minnast sýningar listamannsins í Gallerí Ágúst á síðasta ári þar sem hann vann út frá ljósmyndum Sigurðar Guttormssonar bankamanns frá fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Þær sýna húsakost fátæks fólks víða um land og safnaði Sigurður myndunum í þeim tilgangi að sýna fram á stéttaskiptingu þjóðfélagsins og örbirgð almúgans og krafðist þar með úrbóta honum til handa. Myndir Sigurðar búa yfir annarri merkingu í dag án þess að hún liggi endilega ljós fyrir og var einmitt spurningunni um gildi þeirra varpað fram á sýningu Unnars Arnar. Segja má að sýningin í Gallerí Ágúst, Um sérstakt framlag Íslands og íslensks samfélags til sögu ófullkomleikans, hafi verið formáli þeirrar sem nú er fyrir dyrum í Hafnarhúsinu.

Auk þess að draga fram í dagsljósið lítt þekkt söfn einstaklinga úr fórum Reykjavíkurborgar skoðar Unnar Örn einnig þá mynd sem hið opinbera vald hefur kosið að draga upp af þjóðinni á alþjóðavettvangi í tengslum við heimssýningar. Ríkisstjórn Íslands tók í fyrsta sinn þátt í slíkri sýningu í New York árið 1939 og gerir það einnig nú í maí 2010 í Sjanghæ. Á sýningu Unnars Arnar í Hafnarhúsinu skarast þannig opinber sjálfsmynd þjóðarinnar sem og hin falda og ófullkomna frásögn einstaklingsins. Þar er þeirri spurningu varpað fram hvaða vægi opinber ímyndarsköpun yfirvalda hafi í tengslum við upplifun þegna landsins. Gangast þeir upp í þeirri ímynd eða eiga þeir hlutdeild í að móta hana?
 
Almennt má segja um fagurfræði Unnars Arnar að hún endurspegli jöfnum höndum hvatvísi listamannsins og yfirvegun. Hann heillast af því viðfangsefni sem hann tekst á við hverju sinni en beitir um leið markvissri afbyggingu og gagnrýni við úrvinnslu þess. Segja mætti að vinnuferlið endurspeglaði togstreitu á milli heilahvelanna, rökhyggju þess vinstra og innsæi þess hægra. Kjarna myndlistar Unnars Arnar er einmitt að finna í mótun og framsetningu hugsunar, í varðveislu hugmynda og geymd minninga. Verk hans sýna leit að uppruna merkingar, rýni í þá merkingu og tilraun til þess að brjóta upp inntak hennar.

Við slíka endurskoðun heimilda og framsetningu þeirra í nýju samhengi koma óhjákvæmilega fram önnur gildi og togstreitan á milli stofnunar og einstaklings afhjúpast. Unnar Örn grannskoðar ýmis kerfi sem hafa mótast innan samfélagsins, á pólitískum vettvangi, innan hagstjórnar eða í menningarstofnunum. Vinnuferli hans opinberar hvernig kerfin öðlast ósjálfrátt eigið líf og hafa tilhneigingu til að soga til sín vald. Kerfi sem kann í upphafi að hafa verið skapað til að ná utan um óreiðu og skipulagsleysi umhverfist á einhverju stigi á kostnað óreiðunnar og fjölbreytninnar því allt nýtt sem kemur fram er fyrirfram mótað til þess að falla inn í það. Unnar Örn heillast af þessum kerfum en er jafnframt á varðbergi gagnvart þeim og þessir ólíku pólar mynda spennu sem er drifkrafturinn í myndlist hans.

Markús Þór Andrésson